Alcohol en dementie

Dit item maakt deel uit van dossiers: Alcohol & de hersenen, Alcohol en 50-plussers, Alcohol en psychische gezondheid
Ga direct naar achtergrondinformatie


Er is nog veel onbekend over de relatie tussen alcoholgebruik en dementie. Zo lijken meerdere onderzoeken te wijzen op een beschermend effect van licht tot matig alcoholgebruik. Aan de andere kant kan alcohol ook verstrekkende gevolgen hebben op het (jonge) brein. Hoe zit dit precies? En is er een verklaring voor het vinden van het beschermende effect?

Alcohol en dementie

Dementie is een verzamelnaam voor ruim vijftig ziekten waarbij de hersenen problemen krijgen met het verwerken van informatie [1]. Bij dementie gaan de zenuwcellen of de verbindingen tussen de cellen kapot. Symptomen van dementie zijn onder andere geheugenproblemen en problemen met denken en taal [1]. Handelingen worden moeilijker en de persoon verliest langzaam de regie over zijn/haar leven. Hoewel de ziekte van Alzheimer de meest voorkomende vorm van dementie is, zijn er ook andere vormen zoals vasculaire dementie en dementie met Lewy-lichamen [1]. In dit item wordt er geen onderscheid gemaakt tussen de verschillende vormen van dementie, met uitzondering van alcohol gerelateerde dementie (Alcohol Related Dementia, ARD).

De U/J curve: een bekend fenomeen in de wetenschap

Het verband tussen alcohol en de ontwikkeling van een vorm van dementie is complex. Zo laten meerdere onderzoeken zien dat geen, overmatig of zwaar alcoholgebruik geassocieerd is met een hoger risico op dementie, terwijl licht tot matig alcoholgebruik geassocieerd is met een lager risico op dementie [2, 3, 4, 5]. Dit wekt de indruk dat licht tot matig alcoholgebruik een beschermende factor kan zijn voor dementie. In de alcoholwetenschap wordt vaker een beschermend effect van licht tot matig alcoholgebruik gevonden op verschillende gezondheidsuitkomsten; de zogenoemde U/J-curve. Een mogelijke verklaring voor het vinden van deze relatie is dat de groep ‘geheelonthouders’ ook mensen bevat die vanwege gezondheidsredenen niet meer drinken, waardoor deze groep als geheel al ongezonder kan zijn dan de groep die wel drinkt [2, 4, 6, 7]. Daarnaast is er niet altijd voldoende gecontroleerd op verstorende factoren (andere risicofactoren voor dementie zoals een erfelijke aanleg) in de statistische analyse van veel onderzoeken of is de onderzoeksmethode ontoereikend om andere verklaringen te onderzoeken [2, 3, 4, 5, 7].

Alcohol Related Dementia (ARD) en dementie op vroege leeftijd

Vooral bij de ontwikkeling van dementie op vroege leeftijd (jonger dan 65 jaar) lijkt alcoholgebruik een rol te spelen [7, 8, 9, 10]. Uit onderzoek blijkt dat met name alcohol gerelateerde dementie (Alcohol Related Dementia, ARD) over het algemeen op vroegere leeftijd optreedt dan vasculaire dementie en andere vormen van dementie, waaronder Alzheimer. ARD is een vorm van dementie die direct door alcohol veroorzaakt wordt. ARD is een relatief nieuw begrip. Er wordt dan ook nog veel onderzoek naar gedaan [9, 11]. Bij ARD lijkt een afname in de witte stof in de hersenen een rol te spelen, dit wordt bevestigd door autopsie en MRI onderzoek [7]. Daarnaast wordt ook het neurotoxische effect (alcohol verstoort de hersencellen of laat ze afsterven) van alcohol op het brein en de daarbij behorende effecten (verlies van hersencellen in de hippocampus, hypothalamus en cerebellum) genoemd als mogelijke verklaring [11]. Uit ander onderzoek blijkt dat bij mensen met een stoornis in het alcoholgebruik het breinvolume is gekrompen vergeleken met de gemiddelde bevolking. Het gaat hier met name om de grijze stof in de hersenen die afneemt. Daarnaast zorgt matige, overmatige of zware alcoholconsumptie voor atrofie (afname van hersencellen) van de hippocampus, het gedeelte van het brein verantwoordelijk voor het geheugen [12, 13]. Hoewel dit dus niet meteen tot dementie hoeft te leiden, is het wel een indicatie van het schadelijke effect van alcohol op het brein.

Spreiding van alcoholgebruik

Niet alleen de leeftijd en de mate van gebruik zijn belangrijk, ook de spreiding van het alcoholgebruik over de week heeft effect op de relatie tussen alcohol en dementie. Zo blijkt uit onderzoek onder 72-plussers dat een lage dagelijkse inname van alcohol (maximaal 1 glas per dag) geassocieerd is met een lager risico op de ontwikkeling van dementie dan een onregelmatige hogere inname (meer dan 2 glazen op één dag, meerdere keren per week) van alcohol [6].

Conclusie

Kort gezegd is de relatie tussen alcoholconsumptie en dementie complex. Een hoge mate van alcoholconsumptie is in meerdere onderzoeken gelinkt aan dementie, maar de relatie tussen lichte alcoholconsumptie en een mogelijk beschermend effect is nog ongewis. Alcohol gerelateerde dementie is een relatief nieuw begrip en toekomstig onderzoek zal meer verheldering moeten opleveren over deze vorm van dementie die direct door alcohol lijkt te worden veroorzaakt. Onderzoek in de toekomst zal meer uitsluitsel moeten geven over de relatie tussen alcoholgebruik en dementie in zijn geheel.


Nieuws

Referenties

  1. Alzheimer’s Association. (2016). Alzheimer’s association report 2016. Alzheimer’s and Dementia,  12: 459-509.
  2. Gutwinski, S., Schreiter, S., Priller, J., Henssler, J., Wiers, CE., Heinz, A. (2019). Drink and Think: Impact of Alcohol on Cognitive Functions and Dementia – Evidence of Dose-Related Effects. Pharmacopsychiatry, 51(4), 136-143.
  3. Ilomaki, J., Jokanovic, N., Tan, EC., Lonnroos, E. (2015). Alcohol Consumption, Dementia and Cognitive Decline: An Overview of Systematic Reviews.  Current Clinical Pharmacology, 10(3), 204-212
  4. Rehm, J., Hasan, OSM., Black, SE., Shield KD., Schwarzinger, M. (2019). Alcohol use and dementia: a systematic scoping review. Alzheimers research therapy, 11(1)
  5. Sabia, S., Fayosse, A., Dumurgier, J., Dugravot, A., Akbaraly, T., Britton, A., Kvimäki, M., Singh-Manoux, A. (2018). Alcohol consumption and risk of dementia: 23 year follow-up of Whitehall II cohort study. British Medical Journal, 362
  6. Koch, M., Fitzpatrick, AL., Rapp, SP., Nahin, RL., Williamson, JD., Lopez, OL., DeKosky, ST., Kuller, LH., Mackey, RH., Mukamal, KJ., Jensen, MK., Sink, KM. (2019). Alcohol Consumption and Risk of Dementia and Cognitive Decline Among Older Adults With or Without Mild Cognitive Impairment.  JAMA Network Open, 2(9).
  7. Wiegmann, C., Mick, I., Brandl, E. J., Heinz, A., & Gutwinski, S. (2020). Alcohol and Dementia - What is the Link? A Systematic Review. Neuropsychiatric disease and treatment, 16, 87–99. https://doi.org/10.2147/NDT.S198772
  8. Draper, B., Karmel, R., Gibson, D., Peut, A., Anderson, P. (2011). Alcohol-related cognitive impairment in New South Wales hospital patients aged 50 years and over.  Australian and New Zealand Journal of Psychiatry, 45 (11), 985-992.
  9. Schwarzinger, M., Pollock, BG., QalyDays Study Groep. (2018). Contribution of Alcohol use Disorders to the Burden of Dementia in France 2008-13: A Nationwide Retrospective Cohort Study. Lancet Public health, 3(3), 124-132.
  10. Cheng, C., Huang, CL., Tsai, CJ., Chou, PH., Lin, CC., Chang, CK. (2017). Alcohol-related Dementia: A systemic Review of Epidemiological Studies. Psychosomatics, 58(4), 331-342.
  11. Ridley, NJ., Draper, B., Withall, A. (2013). Alcohol-related dementia: an update of the evidence. Alzheimers Research Therapy, 5(1): 3.
  12. Verbaten, M. N. (2009). Chronic effects of low to moderate alcohol consumption on structural and functional properties of the brain: beneficial or not?. Human Psychopharmacology: Clinical and Experimental, 24(3), 199-205.
  13. Topiwala, A., Allan, C. L., Valkanova, V., Zsoldos, E., Filippini, N., Sexton, C., ... & Kivimäki, M. (2017). Moderate alcohol consumption as risk factor for adverse brain outcomes and cognitive decline: longitudinal cohort study. bmj, 357, j2353.

Laatst gewijzigd: woensdag 15 september 2021 11:04