Verklarende mechanismen

Dit item maakt deel uit van dossier: Alcohol en kanker
Ga direct naar achtergrondinformatie


Er zijn verschillende mechanismen die ertoe kunnen leiden dat alcohol kankerverwekkend is. De exacte werking van deze mechanismen is echter vaak nog niet geheel duidelijk. Dit komt onder meer omdat de mechanismen mogelijk variëren tussen de verschillende soorten en lokalisaties van kanker. Over de rol van aceetaldehyde is echter wel veel duidelijkheid [1,2]. Onderstaande is een sterk vereenvoudigde uitleg, voor een uitgebreide bespreking van de onderliggende mechanismen zie Seitz [1].

Vorming overschot aceetaldehyde

Alcohol wordt door het enzym alcoholdehydrogenase afgebroken tot aceetaldehyde. Aceetaldehyde is een tussenproduct in de afbraak van alcohol. Vervolgens wordt aceetaldehyde in verschillende stappen door het enzym aldehyde-dehydrogenase omgezet in de onschadelijke stof acetaat. Aceetaldehyde kan zorgen voor een giftige reactie in het lichaam. Zo zorgt het onder andere voor misselijkheid en een snelle hartslag na het drinken van alcohol [1–4]. Aceetaldehyde kan zich ophopen als het niet snel genoeg afgebroken wordt tot acetaat.

Aceetaldehyde is niet alleen een stof die in het menselijk lichaam wordt aangemaakt tijdens de afbraak van alcohol. De stof komt bijvoorbeeld ook voor in de natuur als chemisch bijproduct in planten en andere organismen. Het is een bestanddeel van veel etenswaren, zoals rijp fruit, koffie en brood [5]. Alcoholconsumptie en aceetaldehyde geassocieerd met alcoholconsumptie worden beide door de WHO-International Agency for Research on Cancer (IARC; een vooraanstaand instituut in kankeronderzoek) geclassificeerd als carcinogeen. Daarnaast komt aceetaldehyde zelf ook voor in alcoholische dranken [6].

Zowel bij dieren als bij mensen is op basis van verschillende onderzoeken aangetoond dat aceetaldehyde kankerverwekkend is [1,2,7]. Aceetaldehyde brengt namelijk veranderingen aan in het DNA en belemmert reparaties aan het DNA waardoor er een risico bestaat op afwijkende celdelingen [1,2,8]

Het verhoogde risico op kanker in de mondholte, keelholte en slokdarm kan verklaard worden door de vaak verhoogde concentratie aceetaldehyde in het speeksel vergeleken met in het bloed. De afbraak van alcohol begint namelijk al in de mond door verschillende bacteriën. De afbraak van het tussenproduct aceetaldehyde kan echter minder goed plaatsvinden in het speeksel. Daarnaast komt aceetaldehyde hier direct in contact met de slijmvliezen waar het relatief snel DNA-afwijkingen veroorzaakt [1]. Ook door slechte mondhygiëne kan de concentratie aceetaldehyde verhoogd zijn. Bepaalde bacteriën en gisten kunnen alcohol dan namelijk nog beter omzetten in aceetaldehyde [1,9,10].

Oxidatieve stress

Tijdens de stofwisseling ontstaan reactieve zuurstofbindingen, waarbij voedingsstoffen worden verbrand door een binding aan te gaan met zuurstof. Vrije radicalen stimuleren dit proces, antioxidanten zorgen juist voor een afremming. Wanneer dit proces uit balans raakt en er teveel vrije radicalen en te weinig antioxidanten zijn, ontstaat een toestand van oxidatieve stress. Het lichaam maakt dan meer reactieve zuurstofverbindingen aan dan gebruikelijk. Deze verbindingen brengen schade toe aan cellen en aan het DNA. Daardoor kunnen verschillende aandoeningen ontstaan, waaronder veel verschillende soorten kanker zoals leverkanker en dikkedarmkanker [11]. Alcohol speelt een rol in het ontstaan van oxidatieve stress doordat het op verschillende manieren het ontstaan van vrije radicalen bevordert en de afgifte van antioxidanten beperkt [1,12].

Andere mechanismen

Naast de vorming van aceetaldehyde en oxidatieve stress zijn er nog andere mechanismen die mogelijk een rol spelen in de relatie tussen alcoholgebruik en het ontstaan van kanker. De bewijskracht voor sommige onderstaande verklaringen is echter nog beperkt. Meer onderzoek is nodig voordat hier met zekerheid iets over gezegd kan worden.

Alcohol als oplosmiddel

Alcohol is niet alleen zelf een carcinogeen (d.w.z. kankerverwekkend), maar kan ook de werking van andere carcinogene stoffen versterken. Dit komt omdat deze stoffen kunnen oplossen in alcohol en daardoor makkelijker door het celmembraan dringen. Op die manier kunnen ze meer schade aan richten [1]. Het verhoogde risico op kanker in de mondholte, keelholte en slokdarm wordt versterkt wanneer alcoholgebruik en roken samengaan, zie Alcoholgebruik, roken en kanker.

Oestrogeen

Verhoogde oestrogeenconcentraties zouden het risico op met name borstkanker verhogen. De hypothese is dat een grotere blootstelling aan oestrogeen resulteert in een grotere kans op borstkanker [1,2,13–15]. Alcohol zou de oestrogeenconcentratie in het bloed kunnen verhogen. De mechanismen hierachter zijn nog niet exact duidelijk. Er wordt gedacht dat alcohol zorgt voor een verminderde afbraak van oestrogenen, omdat het enzym aldehyde-dehydrogenase betrokken is bij de afbraak van zowel alcohol als oestrogeen. Als er alcohol afgebroken moet worden, zou het enzym niet voldoende toekomen aan het afbreken van oestrogenen [15,16].

Foliumzuur

Het foliumzuur metabolisme draagt normaal gesproken bij aan een goede aanmaak en een goede structuur van DNA [17]. Overmatig alcoholgebruik gaat vaak gepaard met een tekort aan foliumzuur en alcoholgebruik beïnvloedt het metabolisme van foliumzuur, waardoor dit proces mogelijk wordt belemmerd. Het precieze mechanisme dat hieraan ten grondslag ligt is echter nog onduidelijk [2,3,17–20]

De rol van genen

De rol van genen in de ontwikkeling van kanker en de afbraak van alcohol is complex. Enzymen spelen een belangrijke rol in de afbraak van alcohol. Genetische verschillen kunnen verschillen in de enzymwerking veroorzaken en daarmee de omzetting naar aceetaldehyde en acetaat beïnvloeden. Doordat aceetaldehyde minder snel wordt afgebroken kan het meer schade aanrichten [2,3]. Daarnaast kan alcohol een rol spelen in het aan- en uitzetten van bepaalde genen, dit noemen we epigenetische veranderingen, waardoor bijvoorbeeld de aanmaak van antioxidanten wordt geremd en het risico op oxidatieve stress wordt vergroot [1].

Afweersysteem

Normaal gesproken zorgt het afweersysteem ervoor dat de groei van kanker enigszins geremd wordt. Echter, mogelijk onderdrukt alcohol het afweersysteem, waardoor een snellere verspreiding van tumorweefsel kan plaatsvinden. Dit zou betekenen dat er sneller metastases (uitzaaiingen) kunnen ontstaan [1,21].

Aanmaak bloedvaten

Dierstudies hebben laten zien dat bij de afbraak van alcohol een eiwit vrijkomt dat de groei van bloedvaten en weefsel stimuleert. Op deze wijze zou alcohol bij kunnen dragen aan een versterkte aanmaak van nieuwe bloedvaten die de tumor kunnen voorzien van voedingsstoffen [1,21,22].

Levercirrose

Langdurig overmatig alcoholgebruik kan daarnaast levercirrose veroorzaken. Levercirrose is de vorming van littekenweefsel door beschadiging en dit kan niet meer herstellen. Levercirrose geeft een verhoogd risico op leverkanker [1,9].

Overgewicht

Alcohol is een bron van energie en kan bijdragen aan het ontwikkelen van overgewicht als hier niet voor gecompenseerd wordt [23]. Er is krachtig bewijs dat overgewicht en obesitas op hun beurt gerelateerd zijn aan de ontwikkeling van 12 verschillende soorten kanker [24].


Referenties

  1. Seitz, H.K. & Stickel, F. Molecular mechanisms of alcohol-mediated carcinogenesis. Nat. Rev. Cancer 7, 599–612 (2007).
  2. Boffetta, P. & Hashibe, M. Alcohol and cancer. Lancet Oncol. 7, 149–156 (2006).
  3. Eriksson, C.J.P. Genetic-epidemiological evidence for the role of acetaldehyde in cancers related to alcohol drinking. Adv. Exp. Med. Biol. 815, 41–58 (2015).
  4. Rehm, J. & Shield, K.D. Global alcohol-attributable deaths from cancer, liver cirrhosis, and injury in 2010. Alcohol Res. 35, 174–83 (2013).
  5. RIVM. Aceetaldehyde (2018). Available at: https://www.rivm.nl/tabak/toevoegingen-aan-tabak/aceetaldehyde.
  6. Lachenmeier, D.W., Kanteres, F. & Rehm, J. Carcinogenicity of acetaldehyde in alcoholic beverages : risk assessment outside ethanol metabolism. 533–550 (2009). doi:10.1111/j.1360-0443.2009.02516.x.
  7. Zhang, X. et al. Arsenic trioxide induces G2/M arrest in hepatocellular carcinoma cells by increasing the tumor suppressor PTEN expression. J. Cell. Biochem. 113, 3528–35 (2012).
  8. UK Cancer research. Website: Alcohol facts and evidence. 100, (2011).
  9. Pöschl, G. & Seitz, H.K. Alcohol and cancer. Alcohol Alcohol 39, 155–65 (2004).
  10. Lachenmeier, D.W. & Monakhova, Y.B. Short-term salivary acetaldehyde increase due to direct exposure to alcoholic beverages as an additional cancer risk factor beyond ethanol metabolism. J. Exp. Clin. Cancer Res. 30, (2011).
  11. World Cancer Research Fund. Alcoholic drinks and the risk of cancer. in Diet, Nutrition, Physical Activity and Cancer: a Global Perspective (WCRF, 2018).
  12. Wu, D. & Cederbaum, A. Alcohol, oxidative stress, and free radical damage. (2004).
  13. Key, J. et al. Meta-analysis of studies of alcohol and breast cancer with consideration of the methodological issues. Cancer Causes Control 17, 759–770 (2006).
  14. Key, T.J. et al. Circulating sex hormones and breast cancer risk factors in postmenopausal women: Reanalysis of 13 studies. Br. J. Cancer 105, 709–722 (2011).
  15. Onland-Moret, N.C., Peeters, P.H.M., van der Schouw, Y.T., Grobbee, D. E. & van Gils, C.H. Alcohol and Endogenous Sex Steroid Levels in Postmenopausal Women: A Cross-Sectional Study. J. Clin. Endocrinol. Metab. 90, 1414–1419 (2005).
  16. Rinaldi, S. et al. Relationship of alcohol intake and sex steroid concentrations in blood in pre- and post-menopausal women: the European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition. Cancer Causes Control 17, 1033–1043 (2006).
  17. Giovannucci, E. Trans-HHS Workshop : Diet , DNA Methylation Processes and Health Epidemiologic Studies of Folate and Colorectal Neoplasia : a Review 1. New York 2350–2355 (2002).
  18. Consumption of alcoholic beverages. IARC Monogr. Eval. Carcinog. Risks to Humans 100 E, 377–504 (2012).
  19. Moskal, A., Norat, T., Ferrari, P. & Riboli, E. Alcohol intake and colorectal cancer risk: A dose-response meta-analysis of published cohort studies. Int. J. Cancer 120, 664–671 (2007).
  20. Yallew, W. et al. Association between alcohol consumption, folate intake, and risk of pancreatic cancer: A case-control study. Nutrients (2017). doi:10.3390/nu9050448.
  21. Meadows, G.G., Ph,D., Zhang, H. & Ph,D. Effects of Alcohol on Tumor Growth, Metastasis, Immune Response, and Host Survival. Alcohol Res. Curr. Rev. 37, 311–330 (2014).
  22. NIAAA. Beyond Hangovers. Understanding alcohol’s impact on your health. (2015).
  23. Traversy, G. & Chaput, J.P. Alcohol Consumption and Obesity: An Update. Curr. Obes. Rep. 4, 122–30 (2015).
  24. World Cancer Research Fund. Alcoholic drinks and the risk of cancer. In: Diet, Nutrition, Physical Activity and Cancer: a Global Perspective. The Third. London: WCRF; 2018.

Laatst gewijzigd: woensdag 9 januari 2019 13:23