Veranderingen in het alcoholgebruik tijdens de coronacrisis

Dit item maakt deel uit van dossier: Alcohol en het nieuwe coronavirus (COVID-19)
Ga direct naar achtergrondinformatie


Er is momenteel nog weinig bekend over de gevolgen van de coronacrisis op het alcoholgebruik in Nederland. Op basis van verschillende vragenlijsten die tijdens en na de lockdown zijn afgenomen en de wetenschappelijke literatuur, zijn er wel een aantal inzichten verkregen over veranderingen in het alcoholgebruik tijdens de coronacrisis. Sommigen zijn minder gaan drinken, terwijl anderen juist meer zijn gaan drinken. Degenen die minder zijn gaan drinken, zijn doorgaans in de meerderheid. De meerderheid wijzigt hun alcoholgebruik niet. De meest recente cijfers over alcoholgebruik tijdens de coronacrisis zijn van half november 2020. Het is dus nog onbekend hoe het alcoholgebruik verandert in de tweede lockdown die 15 december 2020 van start is gegaan.

Fase 1: eerste golf van (intelligente) lockdown en thuisdrinken (23 maart 2020 - 1 juni 2020)

Er zijn aanwijzingen dat in deze periode de meeste mensen die alcohol drinken evenveel zijn blijven drinken als vóór de coronacrisis. De schattingen variëren van 55%-69% [1, 2, 3]. Ook bleek uit cijfers van het CBS over het eerste en tweede kwartaal van 2020 dat er geen veranderingen waren in het percentage overmatige drinkers [4].

Vragenlijstonderzoek liet zien dat bij ongeveer 1 op de 5 mensen (17,7%-22,1%) het alcoholgebruik afnam. Ook bleek dat 17% van de mensen minder alcohol kochten dan normaal (tegenover 6% die meer kocht dan normaal) [2]. Het is onduidelijk waardoor deze afname verklaard kan worden. Mogelijke zijn mensen door de maatregelen niet of minder bij elkaar gekomen voor feestjes en waren er minder plekken om alcohol te drinken door het sluiten van de horeca- en uitgaansgelegenheden. [CVV2] 

Aan de andere kant zijn er aanwijzingen dat er een groep mensen was die meer zijn gaan drinken (11%-21,2%). Het is nog onvoldoende duidelijk waarom deze groep mensen meer is gaan drinken. Mogelijk verklaringen zijn drinken: om om te gaan met (corona)-stress; door het wegvallen van een dagstructuur; uit verveling of doordat men geen toegang kreeg tot adequate hulp bij problemen met alcohol.

Fase 2: Ontlading op 1,5 meter (1 juni 2020 - 14 oktober 2020)

Toen de coronamaatregelen per 1 juni werden versoepeld, bleken de groepen die meer of minder zijn gaan drinken nog steeds ongeveer even groot als aan het begin van de maatregelen (zie figuur 1) [1].

Fase 1: tweede golf van (gedeeltelijke) lockdown (14 oktober 2020 - heden)

Cijfers op basis van het RIVM gedragsonderzoek uit november 2020 laten zien dat 26,1% (veel) minder is gaan drinken en 10,5% (veel) meer is gaan drinken ten opzichte van normaal (de periode van vóór 15 maart 2020). Cijfers van het Voedingscentrum uit november 2020 tonen een vergelijkbaar beeld [5]. In dit onderzoek werd ook gekeken naar veranderingen in het alcoholgebruik ten opzichte van de weken vóór de gedeeltelijke lockdown. Hieruit bleek dat ongeveer 22% van de mensen minder alcohol is gaan drinken, 73% geen veranderingen in alcoholgebruik rapporteert en 5% meer alcohol is gaan drinken [5]. In het algemeen lijkt het patroon van veranderingen in alcoholgebruik tijdens fase 2 grotendeels vergelijkbaar met de veranderingen die in fase 1 zichtbaar waren.

Doordat het RIVM sinds de start van de coronamaatregelen op verschillende momenten hetzelfde vragenlijstonderzoek heeft uitgevoerd onder dezelfde mensen, is het mogelijk om inzicht te krijgen in hoe veranderingen in alcoholgebruik zich ontwikkelen sinds april 2020 (zie figuur 1). Deze ontwikkelingen zijn alleen in kaart te brengen voor de subgroep van deelnemers die de vragenlijst elke keer heeft ingevuld, vandaar dat de percentages iets afwijken van de hierboven genoemde RIVM cijfers. Uit deze trend blijkt dat de groep mensen die (veel) meer of (veel) minder alcohol zijn gaan drinken redelijk stabiel blijft. Een beperking hierbij is dat het niet duidelijk is of het bij deze twee groepen steeds om dezelfde mensen gaat.

Samenvattend lijkt het erop dat er in tweede ten opzichte van de eerste golf geen grote verschuivingen in alcoholgebruik hebben plaatsgevonden. Het beeld dat een kwart tot een vijfde van de drinkers minder alcohol is gaan drinken sinds het begin van de maatregelen lijkt daarmee redelijk consistent. Wel zijn er nog veel openstaande vragen en beperkingen aan bovenstaande cijfers. Ten eerste gaat het hier alleen om een selecte groep mensen die aan vragenlijstonderzoek hebben meegedaan. Deze groep is mogelijk niet representatief voor de hele Nederlandse bevolking. Ten tweede kan uit deze cijfers niet geconcludeerd worden hoeveel meer of minder mensen zijn gaan drinken en of er ook mensen zijn die een patroon van problematisch alcoholgebruik hebben ontwikkeld of hier risico op lopen. Met name over deze laatste groep zouden we meer te weten moeten komen.

Vanuit een gezondheidsperspectief is het belangrijk dat er voor de groep die meer is gaan drinken (of nog steeds veel drinkt), nagedacht wordt over het beschikbaar stellen van een passend aanbod van laagdrempelige (online) alcoholinterventies en het implementeren van bewezen (kosten)effectieve (beleids)maatregelen.

Lange-termijn effecten

De lange-termijn effecten van de coronacrisis weten we nog niet. Uit de internationale literatuur kunnen we enigszins inzichten verkrijgen in middelengebruik na andere crisissen en rampen. Op basis daarvan is de verwachting dat het alcoholgebruik bij een gedeelte van de bevolking zal toenemen [6]. Zo bleek dat er in de jaren na de uitbraak van het SARS-virus in 2003 een toename was in (problematisch) alcoholgebruik onder een deel van de bevolking [7, 8, 9]. Er werd bijvoorbeeld gezien dat drie jaar na de uitbraak, zorgpersoneel dat blootgesteld was aan hoge risico’s meer alcohol dronk dan zorgpersoneel dat deze risico’s niet had ervaren [8]. Ook na andere (natuur)rampen (bijv. orkaan) wordt soms een stijging in het alcoholgebruik bij subgroepen gezien [10, 11]. Ook de economische recessie die het gevolg kan zijn van de coronacrisis kan alcoholgebruik beïnvloeden. Tijdens eerdere economische recessies werd een toename van zwaar en problematisch alcoholgebruik gezien onder sommige groepen mensen [12,13]. Mensen die extra door een recessie geraakt worden, bijvoorbeeld doordat ze werkloos zijn geworden, zijn hier het meest gevoelig voor [12].

Deze stijging in alcoholgebruik wordt onder andere verwacht door een toename in negatieve emoties en verslechterde mentale gezondheid als gevolg van de coronacrisis. Zo heeft eerder onderzoek aangetoond dat na rampen een toename van posttraumatische stress symptomen, angst en depressieve klachten verwacht kunnen worden [14, 15]. Deze emoties zijn geassocieerd met een toename in alcoholgebruik [16], zeker bij mensen die alcohol gebruiken om met negatieve emoties om te kunnen gaan (coping is hun drinkmotief) [17, 18]. Omdat alcoholgebruik op zichzelf ook angst, depressie en stress kan veroorzaken [18], kunnen mensen die alcohol gebruiken om met angst en stress om te gaan in een negatieve vicieuze cirkel komen. 

Daarentegen zou het patroon van minder drinken door een deel van de mensen ook op de lange-termijn vastgehouden kunnen worden en mogelijk zelfs resulteren in het stoppen met drinken. Zo werd eerder tijdens de economische recessie een afname in alcoholgebruik gezien. Dit kan dan bijvoorbeeld komen omdat mensen minder geld te besteden hebben [6, 13]. Dus ook op de lange termijn kan er zowel een toe- als een afname van alcoholgebruik gezien worden.


Gerelateerde pagina's

Nieuws

Referenties

  1. RIVM/GGDgohr (2020). Onderzoek gedragsmaatregelen en welbevinden. Geraadpleegd van https://www.rivm.nl/onderzoek/gedrag/onderzoek-gedragsmaatregelen-en-welbevinden
  2. Voedingscentrum (2020). Eetgedrag en corona (mei 2020). Geraadpleegd van https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Professionals/Pers/Persmappen/Rapportage%20-%20Eetgedrag%20en%20corona%20(mei%202020).pdf
  3. Trimbos-instituut (2020). Corona monitor psychische gezondheid (ongepubliceerde resultaten).
  4. Centraal Bureau voor de statistiek (2020). Kwartaalcijfers ervaren gezondheid zorg en leefstijl. Geraadpleegd van: https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2020/35/kwartaalcijfers-ervaren-gezondheid-zorg-en-leefstijl
  5. Voedingscentrum (2020). Eetgedrag en corona (november 2020). Geraadpleegd van https://www.voedingscentrum.nl/nl/pers/persberichten/weinig-veranderingen-in-eetgedrag-tijdens-tweede-golf-coronacrisis.aspx
  6. Rehm, J., Kilian, C., Ferreira-Borges, C., Jernigan, D., Monteiro, M., Parry, C.D.H., Sanchez, Z.M., Manthey, J. (2020). Alcohol use in times of the COVID 19: implications for monitoring and policy. Drug and Alcohol Review.
  7. Lau, J. T., Yang, X., Pang, E., Tsui, H. Y., Wong, E., & Wing, Y. K. (2005). SARS-related perceptions in Hong Kong. Emerging infectious diseases, 11(3), 417.
  8. Maunder, R. G., Lancee, W. J., Balderson, K. E., Bennett, J. P., Borgundvaag, B., Evans, S., ... & Hall, L. M. (2006). Long-term psychological and occupational effects of providing hospital healthcare during SARS outbreak. Emerging infectious diseases, 12(12), 1924.
  9. Wu, P., Liu, X., Fang, Y., Fan, B., Fuller, C. J., Guan, Z., ... & Litvak, I. J. (2008). Alcohol abuse/dependence symptoms among hospital employees exposed to a SARS outbreak. Alcohol & Alcoholism, 43(6), 706-712.
  10. Keyes, K. M., Hatzenbuehler, M. L., Grant, B. F., & Hasin, D. S. (2012). Stress and alcohol: epidemiologic evidence. Alcohol research: current reviews.
  11. Cerdá, M., Tracy, M., & Galea, S. (2011). A prospective population based study of changes in alcohol use and binge drinking after a mass traumatic event. Drug and alcohol dependence, 115(1-2), 1-8.
  12. Harhay, M. O., Bor, J., Basu, S., McKee, M., Mindell, J. S., Shelton, N. J., & Stuckler, D. (2014). Differential impact of the economic recession on alcohol use among white British adults, 2004–2010. The European Journal of Public Health, 24(3), 410-415.
  13. Bor, J., Basu, S., Coutts, A., McKee, M., & Stuckler, D. (2013). Alcohol use during the great recession of 2008–2009. Alcohol and alcoholism, 48(3), 343-348.
  14. Brooks, S. K., Webster, R. K., Smith, L. E., Woodland, L., Wessely, S., Greenberg, N., & Rubin, G. J. (2020). The psychological impact of quarantine and how to reduce it: rapid review of the evidence. The Lancet.
  15. Lai, J., Ma, S., Wang, Y., Cai,Z., Hu, J., Wei, N., .. &Hu, S. (2020). Factors associated with mental health outcomes among health care workers exposed to coronavirus disease 2019. Jama Network Open, 3(3): e203976.
  16. De Goeij, M.C., Suhrcke, M., Toffolutti, V., van de Mheen, D., Schoenmakers, T.M. and Kunst, A.E., 2015. How economic crises affect alcohol consumption and alcohol-related health problems: a realist systematic review. Social Science & Medicine, 131, pp.131-146.
  17. Turner, S., Mota, N., Bolton, J., & Sareen, J. (2018). Self‐medication with alcohol or drugs for mood and anxiety disorders: A narrative review of the epidemiological literature. Depression and anxiety, 35(9), 851-860.
  18. Vorspan, F., Mehtelli, W., Dupuy, G., Bloch, V., & Lépine, J. P. (2015). Anxiety and substance use disorders: co-occurrence and clinical issues. Current psychiatry reports, 17(2), 4.

Laatst gewijzigd: maandag 28 december 2020 10:38