Veranderingen in het alcoholgebruik tijdens de coronacrisis

Dit item maakt deel uit van dossier: Alcohol en het coronavirus (COVID-19)
Ga direct naar achtergrondinformatie


Korte termijn effecten van de coronacrisis en de maatregelen

Meer dan een jaar geleden begon de coronacrisis met de daarbij horende maatregelen. Door vragenlijstonderzoek van het RIVM/GGD-GHOR NL is er inzicht gekregen in het alcoholgebruik van Nederlanders tijdens de coronacrisis. Deze vragenlijst om de 3-7 weken is afgenomen bij volwassenen (18+). Hierdoor kunnen veranderingen in het alcoholgebruik tijdens de crisis over een langere periode gevolgd worden (zie figuur 1). De meeste volwassenen  rapporteren geen verandering in hun alcoholgebruik ten opzichte van voor de coronacrisis. Ongeveer 3 op de 10 volwassenen rapporteert (veel) minder te zijn gaan drinken. Deze groep lijkt over tijd iets groter te zijn geworden; in de eerste periode (dus gelijk na de start van de crisis), leek het nog om 2 op de 10 volwassenen  te gaan. Een kleiner deel van de volwassenen  (ongeveer 1 op de 10) zegt juist (veel) meer te drinken. Het is niet duidelijk of het bij deze drie groepen (stabiel, minder, meer alcoholgebruik) steeds om dezelfde volwassenen  gaat. Dit is dan ook een beperking van het vragenlijstonderzoek.

Vanuit een gezondheidsperspectief is het belangrijk dat er voor de groep die meer is gaan drinken of die onveranderd veel is blijven drinken ten opzichte van voor de coronacrisis nagedacht wordt over het beschikbaar stellen van een passend aanbod van laagdrempelige (online) alcoholinterventies en het implementeren van bewezen (kosten)effectieve (beleids)maatregelen.

Bovenstaande cijfers geven niet de kerncijfers van alcoholgebruik bij volwassenen tijdens de crisis weer. Daarnaast  geven deze cijfers  niet weer hoeveel minder  of hoeveel meer glazen alcohol volwassenen zijn gaan drinken en wat kenmerken zijn van de groep die (veel) meer is gaan drinken en daarmee een verhoogd risico loopt op (gezondheids)schade. Bovendien  is onduidelijk of er onder de groep volwassenen  die (veel) meer is  gaan drinken, meer problematisch alcoholgebruik voorkomt of niet. Tenslotte laten deze cijfers niet zien waar  of in welke drinkomgeving (buitenshuis of binnenshuis) volwassenen tijdens de crisis drinken.

Coronamaatregelen en verschillende fases

Als gevolg van de coronacrisis hebben we te maken met coronamaatregelen. Deze kennen verschillende gradaties in  strengheid. De periode waarin de horeca, uitgaansgelegenheden en winkels gesloten zijn, kunnen worden beschouwd  als de strengste gradatie. De belangrijkste periodes zijn de ‘intelligente lockdown’ (23 maart-1 juni) en de ‘gedeeltelijke lockdown’ (14 oktober-28 april 2021). Deze perioden werden afgewisseld met perioden van versoepelingen; de horeca (en winkels) ging  (al dan niet gedeeltelijk) open. Dit zijn periodes tussen de lockdowns in zoals bijvoorbeeld de zomerperiode van 2020.

De strengheid van de maatregelen lijkt niet sterk samen te hangen met de grootte van de groepen volwassenen  die hetzelfde, (veel) minder of (veel) minder  zijn gaan drinken. Figuur 1 laat juist zien dat deze groepen redelijk stabiel zijn gebleven (met een kleine toename over tijd in het percentage volwassenen  dat (veel) minder is gaan drinken). Ook bleek uit cijfers van het CBS over het eerste en tweede kwartaal van 2020 dat er geen veranderingen waren in het percentage overmatige drinkers [4].

De verschillende gradaties in strengheid van de maatregelen kennen wél specifieke uitdagingen die mogelijk van invloed kunnen zijn op de frequentie en intensiteit  van alcoholgebruik, het gedrag als gevolg van alcoholgebruik, of risicofactoren die (problematisch) alcoholgebruik kunnen uitlokken. Hieronder vatten we per soort periode van de coronacrisis samen wat er mogelijk op het gebied van alcoholgebruik kan spelen.

Perioden van strenge maatregelen; horeca, uitgaansgelegenheden en winkels (bijna) volledig gesloten

·         Hamsteren van alcoholhoudende dranken  in de supermarkt. Dit speelde voornamelijk tijdens de eerste lockdown. Al leek dit met betrekking tot het kopen van alcohol mee te vallen. Het bleek dat 17% van de mensen minder alcohol kocht dan normaal (tegenover 6% die meer kocht dan normaal) [2].

·         Bij het sluiten van de horeca en uitgaansgelegenheden  verandert de drinkomgeving van alcoholgebruik van buitenshuis naar voornamelijk binnenshuis

·         Er zijn door de emotionele en sociale gevolgen van de maatregelen op nationaal niveau meer risicofactoren aanwezig die (problematisch) alcoholgebruik in de hand kunnen werken. Voorbeelden hiervan zijn negatieve emoties zoals angst, depressie, eenzaamheid, (corona)stress en verveling of het wegvallen van een dagstructuur.

·         Beperking van fysieke toegang tot zorg zoals huisarts, (verslavings)hulpverlener of andere zorg. Vooral bij mensen met problematisch alcoholgebruik die hulp nodig hebben op dit vlak kan dat bijdragen tot het niet tijdig vinden van adequate hulp. Ook bij het wel toegang hebben tot zorg, kunnen mensen nog steeds een drempel ervaren om contact op te nemen. Het niet willen belasten van de zorg of geen risico op besmetting willen lopen kan hierbij meespelen.

·         De avondklok en verbod om na 20.00 uur alcohol te kopen met als doel om thuisfeestjes te voorkomen.

Perioden van versoepelingen; horeca en winkels (gedeeltelijk en onder voorwaarden) weer open.

  • Ontlading en blijdschap omdat men weer naar de horeca en de winkels mogen. Dit kan leiden tot het drinken van meer alcoholhoudende  dranken per gelegenheid dan voorheen of voorgenomen.
  • Problemen met het houden aan de coronamaatregelen binnen cafés en kroegen. Zeker wanneer mensen onder invloed van alcohol zijn, kan het moeilijker voor ze zijn om zich aan coronamaatregelen zoals 1,5 meter afstand te houden [19].

Lange termijn effecten van de coronacrisis en de -maatregelen

De lange termijn effecten van de coronacrisis en de -maatregelen weten we nog niet. Uit de internationale literatuur kunnen we enigszins inzichten verkrijgen in middelengebruik na andere crisissen en rampen. Op basis daarvan is de verwachting dat het alcoholgebruik bij een gedeelte van de bevolking op de lange termijn zal toenemen [6]. Zo bleek dat er in de jaren na de uitbraak van het SARS-virus in 2003 een toename was in (problematisch) alcoholgebruik onder een deel van de bevolking [7, 8, 9]. Er werd bijvoorbeeld gezien dat drie jaar na de uitbraak, zorgpersoneel dat blootgesteld was aan hoge risico’s meer alcohol dronk dan zorgpersoneel die  deze risico’s niet had ervaren [8]. Ook na andere (natuur)rampen (bijv. orkaan) wordt soms een stijging in het alcoholgebruik bij subgroepen gezien [10, 11]. Ook de economische recessie die het gevolg kan zijn van de coronacrisis en -maatregelen kan alcoholgebruik beïnvloeden. Tijdens eerdere economische recessies werd een toename van zwaar en problematisch alcoholgebruik gezien onder sommige groepen volwassenen  [12,13]. Volwassenen  die extra door een recessie geraakt worden, bijvoorbeeld doordat ze werkloos zijn geworden, zijn hier het meest gevoelig voor [12].

De stijging in alcoholgebruik wordt onder andere verwacht door een toename in negatieve emoties en verslechterde mentale gezondheid als gevolg van de coronacrisis en -maatregelen. Zo heeft eerder onderzoek aangetoond dat na (natuur)rampen een toename van posttraumatische stress symptomen, angst en depressieve klachten verwacht kunnen worden [14, 15]. Deze negatieve emoties zijn geassocieerd met een toename in alcoholgebruik [16], zeker bij mensen die alcohol gebruiken om met deze  emoties om te kunnen gaan (coping is hun drinkmotief) [17, 18]. Omdat alcoholgebruik op zichzelf ook angst, depressie en stress kan veroorzaken [18], kunnen mensen die alcohol drinken  om met deze negatieve emoties  om te gaan in een negatieve vicieuze cirkel komen. 

Daarentegen zou het patroon van minder drinken door een deel van de mensen ook op de lange termijn vastgehouden kunnen worden en mogelijk zelfs resulteren in het stoppen met drinken. Zo werd eerder tijdens de economische recessie een afname in alcoholgebruik gezien. Dit kan dan bijvoorbeeld komen omdat mensen minder geld te besteden hebben [6, 13]. Dus ook op de lange termijn kan de coronacrisis en -maatregelen voor  zowel een toename als een afname van alcoholgebruik leiden.


Gerelateerde pagina's

Nieuws

Referenties

  1. RIVM/GGDgohr (2020). Onderzoek gedragsmaatregelen en welbevinden. Geraadpleegd van https://www.rivm.nl/onderzoek/gedrag/onderzoek-gedragsmaatregelen-en-welbevinden
  2. Voedingscentrum (2020). Eetgedrag en corona (mei 2020). Geraadpleegd van https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Professionals/Pers/Persmappen/Rapportage%20-%20Eetgedrag%20en%20corona%20(mei%202020).pdf
  3. Trimbos-instituut (2020). Corona monitor psychische gezondheid (ongepubliceerde resultaten).
  4. Centraal Bureau voor de statistiek (2020). Kwartaalcijfers ervaren gezondheid zorg en leefstijl. Geraadpleegd van: https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2020/35/kwartaalcijfers-ervaren-gezondheid-zorg-en-leefstijl
  5. Voedingscentrum (2020). Eetgedrag en corona (november 2020). Geraadpleegd van https://www.voedingscentrum.nl/nl/pers/persberichten/weinig-veranderingen-in-eetgedrag-tijdens-tweede-golf-coronacrisis.aspx
  6. Rehm, J., Kilian, C., Ferreira-Borges, C., Jernigan, D., Monteiro, M., Parry, C.D.H., Sanchez, Z.M., Manthey, J. (2020). Alcohol use in times of the COVID 19: implications for monitoring and policy. Drug and Alcohol Review.
  7. Lau, J. T., Yang, X., Pang, E., Tsui, H. Y., Wong, E., & Wing, Y. K. (2005). SARS-related perceptions in Hong Kong. Emerging infectious diseases, 11(3), 417.
  8. Maunder, R. G., Lancee, W. J., Balderson, K. E., Bennett, J. P., Borgundvaag, B., Evans, S., ... & Hall, L. M. (2006). Long-term psychological and occupational effects of providing hospital healthcare during SARS outbreak. Emerging infectious diseases, 12(12), 1924.
  9. Wu, P., Liu, X., Fang, Y., Fan, B., Fuller, C. J., Guan, Z., ... & Litvak, I. J. (2008). Alcohol abuse/dependence symptoms among hospital employees exposed to a SARS outbreak. Alcohol & Alcoholism, 43(6), 706-712.
  10. Keyes, K. M., Hatzenbuehler, M. L., Grant, B. F., & Hasin, D. S. (2012). Stress and alcohol: epidemiologic evidence. Alcohol research: current reviews.
  11. Cerdá, M., Tracy, M., & Galea, S. (2011). A prospective population based study of changes in alcohol use and binge drinking after a mass traumatic event. Drug and alcohol dependence, 115(1-2), 1-8.
  12. Harhay, M. O., Bor, J., Basu, S., McKee, M., Mindell, J. S., Shelton, N. J., & Stuckler, D. (2014). Differential impact of the economic recession on alcohol use among white British adults, 2004–2010. The European Journal of Public Health, 24(3), 410-415.
  13. Bor, J., Basu, S., Coutts, A., McKee, M., & Stuckler, D. (2013). Alcohol use during the great recession of 2008–2009. Alcohol and alcoholism, 48(3), 343-348.
  14. Brooks, S. K., Webster, R. K., Smith, L. E., Woodland, L., Wessely, S., Greenberg, N., & Rubin, G. J. (2020). The psychological impact of quarantine and how to reduce it: rapid review of the evidence. The Lancet.
  15. Lai, J., Ma, S., Wang, Y., Cai,Z., Hu, J., Wei, N., .. &Hu, S. (2020). Factors associated with mental health outcomes among health care workers exposed to coronavirus disease 2019. Jama Network Open, 3(3): e203976.
  16. De Goeij, M.C., Suhrcke, M., Toffolutti, V., van de Mheen, D., Schoenmakers, T.M. and Kunst, A.E., 2015. How economic crises affect alcohol consumption and alcohol-related health problems: a realist systematic review. Social Science & Medicine, 131, pp.131-146.
  17. Turner, S., Mota, N., Bolton, J., & Sareen, J. (2018). Self‐medication with alcohol or drugs for mood and anxiety disorders: A narrative review of the epidemiological literature. Depression and anxiety, 35(9), 851-860.
  18. Vorspan, F., Mehtelli, W., Dupuy, G., Bloch, V., & Lépine, J. P. (2015). Anxiety and substance use disorders: co-occurrence and clinical issues. Current psychiatry reports, 17(2), 4.
  19. Fitzgerald, N., Uny, I., Brown, A., Eadie, D., Ford, A., Lewsey, J., & Stead, M. (2021). Managing COVID-19 transmission risks in bars: an interview and observation study. Journal of studies on alcohol and drugs, 82(1), 42-54.

Laatst gewijzigd: maandag 28 december 2020 10:38