Veranderingen in het alcoholgebruik tijdens de coronacrisis

Dit item maakt deel uit van dossier: Alcohol en het coronavirus (COVID-19)
Ga direct naar achtergrondinformatie


Korte termijn effecten van de coronacrisis en de maatregelen

Rond maart 2020 begon de coronacrisis met de daarbij horende maatregelen. Door vragenlijstonderzoek van het RIVM/GGD-GHOR NL is er inzicht verkregen in het alcoholgebruik van Nederlanders tijdens de coronacrisis. Deze vragenlijst werd om de 3-7 weken afgenomen bij volwassenen (18+), 11 metingen lang. Hierdoor werden veranderingen in het alcoholgebruik tijdens de crisis over een langere periode in kaart gebracht (zie figuur 1). De meeste volwassenen rapporteerden geen verandering in hun alcoholgebruik ten opzichte van voor de coronacrisis. Ongeveer 3 op de 10 volwassenen rapporteerde (veel) minder te zijn gaan drinken. Deze groep leek over tijd iets groter te worden; in de eerste periode (dus gelijk na de start van de crisis), leek het nog om 2 op de 10 volwassenen  te gaan. Een kleiner deel van de volwassenen (ongeveer 1 op de 10) gaf aan juist (veel) meer te drinken. Het is niet duidelijk of het bij deze drie groepen (stabiel, minder, meer alcoholgebruik) steeds om dezelfde volwassenen ging. Dit is dan ook een beperking van het vragenlijstonderzoek.

Vanuit een gezondheidsperspectief is het belangrijk dat er voor de groep die meer is gaan drinken of die onveranderd veel is blijven drinken ten opzichte van voor de coronacrisis nagedacht wordt over het beschikbaar stellen van een passend aanbod van laagdrempelige alcoholinterventies en het implementeren van bewezen (kosten)effectieve (beleids)maatregelen.

Bovenstaande cijfers geven niet de kerncijfers van alcoholgebruik bij volwassenen tijdens de crisis weer. Daarnaast geven deze cijfers niet weer hoeveel minder of hoeveel meer glazen alcohol volwassenen zijn gaan drinken en wat kenmerken zijn van de groep die (veel) meer is gaan drinken en daarmee een verhoogd risico loopt op (gezondheids)schade. Bovendien is onduidelijk of er onder de groep volwassenen  die (veel) meer is gaan drinken, meer problematisch alcoholgebruik voorkomt of niet. Tenslotte laten deze cijfers niet zien waar of in welke drinkomgeving (buitenshuis of binnenshuis) volwassenen tijdens de crisis drinken. Lees meer over drinkomgeving in het item Wat is de impact van de coronamaatregelen op de locaties van het alcoholgebruik en de alcoholverkoop?

Coronamaatregelen en verschillende fases

Als gevolg van de coronacrisis kregen we te maken met coronamaatregelen. Deze kenden verschillende gradaties in strengheid. Perioden waarin de horeca, uitgaansgelegenheden en winkels gesloten waren, kunnen worden beschouwd als de strengste gradatie.

Er leek weinig samenhang te zijn tussen de strengheid van de maatregelen en de grootte van de groepen volwassenen die hetzelfde, (veel) minder of (veel) minder gingen drinken. Figuur 1 laat zien dat deze groepen redelijk stabiel bleven (met een kleine toename over tijd in het percentage volwassenen dat (veel) minder is gaan drinken) in perioden van verschillende maatregelen. Ook bleek uit cijfers van het CBS over het eerste, tweede en derde kwartaal van 2020 dat er relatief kleine veranderingen waren in het percentage overmatige drinkers ten opzichte van een jaar eerder [4].

De verschillende gradaties in strengheid van de maatregelen kennen wél specifieke uitdagingen die mogelijk van invloed kunnen zijn op de frequentie en intensiteit  van alcoholgebruik, het gedrag als gevolg van alcoholgebruik, of risicofactoren die (problematisch) alcoholgebruik kunnen uitlokken. Hieronder vatten we per soort periode van de coronacrisis samen wat er mogelijk op het gebied van alcoholgebruik kan spelen in verschillende perioden.

Perioden van strenge maatregelen; horeca, uitgaansgelegenheden en winkels (bijna) volledig gesloten

  • Bij het sluiten van de horeca en uitgaansgelegenheden  verandert de drinkomgeving van alcoholgebruik van buitenshuis naar voornamelijk binnenshuis.
  • Er zijn door de emotionele en sociale gevolgen van de maatregelen op nationaal niveau meer risicofactoren aanwezig die (problematisch) alcoholgebruik in de hand kunnen werken. Voorbeelden hiervan zijn negatieve emoties zoals angst, depressie, eenzaamheid, (corona)stress en verveling of het wegvallen van een dagstructuur.
  • Beperking van fysieke toegang tot zorg zoals huisarts, (verslavings)hulpverlener of andere zorg. Vooral bij mensen met problematisch alcoholgebruik die hulp nodig hebben op dit vlak kan dat bijdragen tot het niet tijdig vinden van adequate hulp. Ook bij het wel toegang hebben tot zorg, kunnen mensen nog steeds een drempel ervaren om contact op te nemen. Het niet willen belasten van de zorg of geen risico op besmetting willen lopen kan hierbij meespelen.
  • Hamsteren van alcoholhoudende dranken in de supermarkt. Dit speelde voornamelijk tijdens de eerste lockdown. Al leek dit met betrekking tot het kopen van alcohol mee te vallen. Het bleek dat 17% van de mensen minder alcohol kocht dan normaal (tegenover 6% die meer kocht dan normaal) [2].
  • De avondklok en verbod om na 20.00 uur alcohol te kopen met als doel om thuisfeestjes te voorkomen. Het specifieke effect van het alcoholverbod op alcoholgebruik is echter nog onbekend.

Perioden van versoepelingen; horeca en winkels (gedeeltelijk en onder voorwaarden) weer open.

  • Ontlading en blijdschap omdat men weer naar de horeca en de winkels mag. Dit kan leiden tot het drinken van meer alcoholhoudende dranken per gelegenheid dan voorheen of voorgenomen.
  • Wanneer het uitgaansleven opent na een lange tijd zijn er nieuwe risico’s. Doordat uitgaanders al een tijd geen of minder alcohol gebruikt hebben is de tolerantie voor alcohol mogelijk lager; een groep jongeren is tijdens de lockdowns 18 jaar geworden en mag voor het eerst legaal drinken – mogelijk kennen deze uitgaanders hun eigen grenzen op het gebied van alcohol nog niet; ten slotte is er bij de heropening veel nieuw personeel aanwezig en kennen zij het publiek nog niet goed, wat het signaleren van problematisch alcoholgebruik bemoeilijkt.
  • Problemen met het houden aan de coronamaatregelen binnen cafés en kroegen. Zeker wanneer mensen onder invloed van alcohol zijn, kan het moeilijker voor ze zijn om zich aan coronamaatregelen zoals 1,5 meter afstand te houden [19].

Lange termijn effecten van de coronacrisis en de -maatregelen

Over de lange termijn effecten van de coronacrisis en -maatregelen weten we nog weinig. Uit de internationale literatuur kunnen we enigszins inzichten verkrijgen in middelengebruik na andere crisissen en rampen. Op basis daarvan is de verwachting dat het alcoholgebruik bij een gedeelte van de bevolking op de lange termijn zal toenemen [6]. Zo bleek dat er in de jaren na de uitbraak van het SARS-virus in 2003 een toename was in (problematisch) alcoholgebruik onder een deel van de bevolking [7, 8, 9]. Er werd bijvoorbeeld gezien dat drie jaar na de uitbraak, zorgpersoneel dat blootgesteld was aan hoge risico’s meer alcohol dronk dan zorgpersoneel die deze risico’s niet had ervaren [8]. Ook na andere (natuur)rampen (bijv. orkaan) wordt soms een stijging in het alcoholgebruik bij subgroepen gezien [10, 11]. De coronacrisis kan  economische recessie tot gevolg hebben. Tijdens eerdere economische recessies werd een toename van zwaar en problematisch alcoholgebruik gezien onder sommige groepen volwassenen  [12,13]. Volwassenen die extra door een recessie geraakt worden, bijvoorbeeld doordat ze werkloos zijn geworden, zijn hier het meest gevoelig voor [12].

De stijging in alcoholgebruik wordt onder andere verwacht door een toename in negatieve emoties en verslechterde mentale gezondheid als gevolg van de coronacrisis en -maatregelen [20]. Zo heeft eerder onderzoek aangetoond dat na (natuur)rampen een toename van posttraumatische stress symptomen, angst en depressieve klachten verwacht kunnen worden [14, 15]. Deze negatieve emoties zijn geassocieerd met een toename in alcoholgebruik [16], zeker bij mensen die alcohol gebruiken om met deze emoties om te kunnen gaan (coping is hun drinkmotief) [17, 18]. Omdat alcoholgebruik op zichzelf ook angst, depressie en stress kan veroorzaken [18], kunnen mensen die alcohol drinken om met deze negatieve emoties om te gaan in een negatieve vicieuze cirkel komen. 

Daarentegen zou het patroon van minder drinken door een deel van de mensen ook op de lange termijn vastgehouden kunnen worden en mogelijk zelfs resulteren in het stoppen met drinken. Zo werd eerder tijdens de economische recessie een afname in alcoholgebruik gezien. Dit kan dan bijvoorbeeld komen omdat mensen minder geld te besteden hebben [6, 13]. Dus ook op de lange termijn kunnen de coronacrisis en -maatregelen voor zowel een toename als een afname van alcoholgebruik leiden.

 


Gerelateerde pagina's

Nieuws

Referenties

1. RIVM/GGDgohr (2020). Onderzoek gedragsmaatregelen en welbevinden. Geraadpleegd van https://www.rivm.nl/onderzoek/gedrag/onderzoek-gedragsmaatregelen-en-welbevinden
2. Voedingscentrum (2020). Eetgedrag en corona (mei 2020). Geraadpleegd van https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Professionals/Pers/Persmappen/Rapportage%20-%20Eetgedrag%20en%20corona%20(mei%202020).pdf
3. Trimbos-instituut (2020). Corona monitor psychische gezondheid (ongepubliceerde resultaten).
4. Centraal Bureau voor de statistiek (2020). Kwartaalcijfers ervaren gezondheid zorg en leefstijl. Geraadpleegd van: https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2020/35/kwartaalcijfers-ervaren-gezondheid-zorg-en-leefstijl
5. Voedingscentrum (2020). Eetgedrag en corona (november 2020). Geraadpleegd van https://www.voedingscentrum.nl/nl/pers/persberichten/weinig-veranderingen-in-eetgedrag-tijdens-tweede-golf-coronacrisis.aspx
6. Rehm, J., Kilian, C., Ferreira-Borges, C., Jernigan, D., Monteiro, M., Parry, C.D.H., Sanchez, Z.M., Manthey, J. (2020). Alcohol use in times of the COVID 19: implications for monitoring and policy. Drug and Alcohol Review.
7. Lau, J. T., Yang, X., Pang, E., Tsui, H. Y., Wong, E., & Wing, Y. K. (2005). SARS-related perceptions in Hong Kong. Emerging infectious diseases, 11(3), 417.
8. Maunder, R. G., Lancee, W. J., Balderson, K. E., Bennett, J. P., Borgundvaag, B., Evans, S., ... & Hall, L. M. (2006). Long-term psychological and occupational effects of providing hospital healthcare during SARS outbreak. Emerging infectious diseases, 12(12), 1924.
9. Wu, P., Liu, X., Fang, Y., Fan, B., Fuller, C. J., Guan, Z., ... & Litvak, I. J. (2008). Alcohol abuse/dependence symptoms among hospital employees exposed to a SARS outbreak. Alcohol & Alcoholism, 43(6), 706-712.
10. Keyes, K. M., Hatzenbuehler, M. L., Grant, B. F., & Hasin, D. S. (2012). Stress and alcohol: epidemiologic evidence. Alcohol research: current reviews.
11. Cerdá, M., Tracy, M., & Galea, S. (2011). A prospective population based study of changes in alcohol use and binge drinking after a mass traumatic event. Drug and alcohol dependence, 115(1-2), 1-8.
12. Harhay, M. O., Bor, J., Basu, S., McKee, M., Mindell, J. S., Shelton, N. J., & Stuckler, D. (2014). Differential impact of the economic recession on alcohol use among white British adults, 2004–2010. The European Journal of Public Health, 24(3), 410-415.
13. Bor, J., Basu, S., Coutts, A., McKee, M., & Stuckler, D. (2013). Alcohol use during the great recession of 2008–2009. Alcohol and alcoholism, 48(3), 343-348.
14. Brooks, S. K., Webster, R. K., Smith, L. E., Woodland, L., Wessely, S., Greenberg, N., & Rubin, G. J. (2020). The psychological impact of quarantine and how to reduce it: rapid review of the evidence. The Lancet.
15. Lai, J., Ma, S., Wang, Y., Cai,Z., Hu, J., Wei, N., .. &Hu, S. (2020). Factors associated with mental health outcomes among health care workers exposed to coronavirus disease 2019. Jama Network Open, 3(3): e203976.
16. De Goeij, M.C., Suhrcke, M., Toffolutti, V., van de Mheen, D., Schoenmakers, T.M. and Kunst, A.E., 2015. How economic crises affect alcohol consumption and alcohol-related health problems: a realist systematic review. Social Science & Medicine, 131, pp.131-146.
17. Turner, S., Mota, N., Bolton, J., & Sareen, J. (2018). Self‐medication with alcohol or drugs for mood and anxiety disorders: A narrative review of the epidemiological literature. Depression and anxiety, 35(9), 851-860.
18. Vorspan, F., Mehtelli, W., Dupuy, G., Bloch, V., & Lépine, J. P. (2015). Anxiety and substance use disorders: co-occurrence and clinical issues. Current psychiatry reports, 17(2), 4.
19. Fitzgerald, N., Uny, I., Brown, A., Eadie, D., Ford, A., Lewsey, J., & Stead, M. (2021). Managing COVID-19 transmission risks in bars: an interview and observation study. Journal of studies on alcohol and drugs, 82(1), 42-54.
20. Calina, D., Hartung, T., Mardare, I., Mitroi, M., Poulas, K., Tsatsakis, A, Rogoveanu, I., Docea, A.O. (2021). COVID-19 pandemic and alcohol consumption: Impacts and interconnections. Toxology Reports, 8, 529-535.


Laatst gewijzigd: dinsdag 14 september 2021 10:38