Beweegredenen voor alcoholgebruik vóór, tijdens en na de zwangerschap

Dit item maakt deel uit van dossier: Alcohol en zwangerschap
Ga direct naar achtergrondinformatie


Voor de preventie van alcoholgebruik vóór, tijdens en na de zwangerschap is het belangrijk om meer inzicht te krijgen in de doelgroep. Daarom is het goed om stil te staan bij factoren die het alcoholgebruik beïnvloeden of bepalen van vrouwen met een kinderwens (vóór), zwangere vrouwen (tijdens) en vrouwen die borstvoeding geven (na). Er is in de huidige literatuur weinig bekend over deze doelgroep en wat hen beïnvloedt. Recent onderzoek heeft aangetoond dat het (nog) niet mogelijk is om directe verbanden aan te tonen tussen drinkgedrag van zwangere vrouwen en de negatieve effecten hiervan [1].  Alcoholgebruik leidt namelijk niet altijd tot negatieve effecten, en soms ontstaan er al gezondheidsproblemen bij het gebruik van slechts enkele alcoholische drankjes. In het hoofdstuk ‘risico’s van alcohol vóór, tijdens en na de zwangerschap’ is daarom toegelicht dat het veiligste advies is om vóór, tijdens en na de zwangerschap geen alcohol te drinken. Alcohol drinken vóór, tijdens en na de zwangerschap brengt namelijk altijd meer risico met zich mee dan geen alcohol drinken vóór, tijdens en na de zwangerschap [2].

Hoewel directe verbanden (nog) niet zijn aan te tonen, geeft Nederlands onderzoek wel een eerste inzicht in factoren die samen kunnen hangen met alcoholgebruik bij zwangere vrouwen.

 

Factoren die samenhangen met het alcoholgebruik vóór en tijdens de zwangerschap

De Monitor Middelengebruik en Zwangerschap [3] van het Trimbos-instituut geeft inzicht in mogelijke factoren die samenhangen met alcoholgebruik van vrouwen in Nederland in de vier weken vóór en tijdens de zwangerschap. De cijfers uit deze monitor zien samenhang met leeftijd, opleidingsniveau, etniciteit en leefstijl [3].

Vrouwen uit hogere leeftijdsgroepen geven vaker aan alcohol te hebben gedronken in de vier weken vóór de zwangerschap dan vrouwen uit lagere leeftijdsgroepen. De jongste groep vrouwen (16-29 jarigen) gaf het minst vaak aan te drinken, de middelste groep vrouwen (30-34 jarigen) dronk het vaakst. Deze verdeling wordt weergegeven in figuur 1.

Het alcoholgebruik in de vier weken vóór de zwangerschap verschilt in de monitor ook per opleidingsniveau. Ruim de helft van de hoogopgeleiden heeft alcohol gedronken in de vier weken vóór de zwangerschap (55%). Dit is hoger dan bij laagopgeleiden (22%) en de middelbaar opgeleiden (36%) (zie figuur 1). Het alcoholgebruik tijdens de zwangerschap lijkt ook te verschillen per opleidingsniveau, waarbij hoogopgeleiden vaker alcohol dronken tijdens de zwangerschap (6,3%) dan laagopgeleiden (3,5%) en middelbaar opgeleiden (2,7%) [4].

Ook etniciteit hangt samen met het alcoholgebruik vóór de zwangerschap. Westerse vrouwen hebben vaker alcohol gedronken in de vier weken vóór de zwangerschap (51%) dan niet-Westerse vrouwen (18%) [3]. Deze cijfers komen overeen met het algemene beeld in Nederland dat hoger opgeleide en Westerse vrouwen vaker alcohol gebruiken [5]. De partnerstatus en de stedelijkheid (woonachtig in een stad of op het platteland) hangen volgens de monitor [3] niet samen met het alcoholgebruik van de moeder in de weken vóór de zwangerschap.

Figuur 1. Prevalentie van alcoholgebruik vóór de zwangerschap in 2018, naar leeftijd, opleidingsniveau, woonsituatie, migratieachtergrond en stedelijkheid (%) [3].

Het Panteia-onderzoek (2017) geeft enkele inzichten in de samenhang tussen gezondheid, leefstijl en het alcoholgebruik tijdens de zwangerschap bij Nederlandse vrouwen [6]. Het is onbekend in hoeverre deze bevindingen voornamelijk gelden voor het begin van de zwangerschap (waaronder de periode dat nog niet bekend is dat de vrouw zwanger is) of voor de gehele zwangerschap.

Uit dit onderzoek komt naar voren dat vrouwen die roken of hebben gerookt vaker alcohol drinken tijdens de zwangerschap (17%) dan vrouwen die nooit gerookt hebben (7%). Daarnaast lijkt eerder alcoholgebruik samen te hangen met alcoholgebruik tijdens de zwangerschap: vrouwen die voor de zwangerschap wekelijks alcohol dronken, drinken vier keer zo vaak ook tijdens de zwangerschap in vergelijking met vrouwen die voor de zwangerschap niet dronken [6]. Hoe frequenter het drankgebruik voor de zwangerschap, hoe groter de kans lijkt dat tijdens de zwangerschap ook wordt gedronken.

Het gebruik van foliumzuur lijkt wel samen te hangen met alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. Vrouwen die tijdens de zwangerschap geen foliumzuur hebben gebruikt en/of niet aangegeven hebben dat nog te gaan doen, rapporteren drie keer zo vaak alcoholgebruik als de groep die wel foliumzuur heeft gebruikt [6].

Bij overgewicht is geen onderscheid gevonden in alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. Hoewel vrouwen met overgewicht iets vaker gedronken lijken te hebben tijdens hun zwangerschap dan vrouwen met een gezond gewicht, was dit verschil niet significant.

Overwegingen omtrent alcoholgebruik vóór en tijdens de zwangerschap

Er is weinig bekend over de determinanten die vrouwen beïnvloeden in de keuze om alcohol te drinken tijdens de zwangerschap [7]. In de praktijk wordt vaak gesproken over de motivatie die zwangere vrouwen hebben om wel of geen alcohol te drinken. Motivatie is in deze context niet de goede term omdat de uiteindelijke beslissing om alcohol te drinken door meer factoren wordt beïnvloed dan alleen de persoonlijke motivatie van de zwangere vrouw.

Nederlands onderzoek geeft wel inzicht in enkele overwegingen van Nederlandse vrouwen om wel of niet te drinken vóór of tijdens de zwangerschap [6]. Voor een verdere beschrijving van dit onderzoek zie item 1 : cijfers alcoholgebruik vóór, tijdens en na de zwangerschap.

De meeste vrouwen die hadden gedronken in de aanloop naar de zwangerschap, hadden hier niet bewust over nagedacht en hadden zich niet specifiek voorgenomen om geen alcohol te drinken in deze periode [6]. De belangrijkste reden die werd gegeven was dat ze niet konden weten wanneer ze zwanger zouden zijn, bijvoorbeeld omdat ze al langer proberen om zwanger te worden.

Van de vrouwen die tijdens de zwangerschap hadden gedronken, had iets meer dan de helft zich vóór de zwangerschap voorgenomen om dit niet te doen. Genoemde redenen waarom ze toch alcohol zijn gaan drinken waren bijvoorbeeld dat de vrouwen er vanuit gingen dat een paar slokjes geen kwaad zouden kunnen, niet wilden tonen dat ze zwanger waren of zelf nog niet wisten dat zij in verwachting waren [6].

Buiten de eigen overwegingen, kan ook de sociale omgeving van de zwangere vrouw een rol spelen. De sociale omgeving kan zowel een positief als negatief effect hebben op het alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. De steun die vrouwen ervaren om geen alcohol te drinken lijkt een groot effect te hebben op de keuze om inderdaad niet te drinken tijdens de zwangerschap. Van de vrouwen die weinig tot geen steun hebben ervaren van de omgeving, heeft bijna 44% aangegeven te hebben gedronken tijdens de zwangerschap. Van de vrouwen die wel steun hebben ervaren om geen alcohol te drinken, dronk slechts 7% (zie tabel 1). De meeste vrouwen voelen zich tijdens de zwangerschap gesteund om geen alcohol te drinken (80,4%).

Tabel 1: Ervaren steun om geen alcohol te drinken en uiteindelijk alcoholgebruik tijdens de zwangerschap (%). [3]

Kennis over alcoholgebruik vóór en tijdens de zwangerschap

In hoofdstuk 2 ‘risico’s van alcoholgebruik vóór, tijdens en na de zwangerschap’ wordt ingegaan op de beschikbare wetenschappelijke kennis over de mogelijke negatieve effecten van alcohol in deze context. Er is nog veel onbekendheid over deze risico’s. Vooral bij weinig alcoholgebruik (minder dan één drankje per week) is niet met zekerheid te zeggen of het tot negatieve gevolgen leidt. Omdat alcohol een schadelijke stof is met potentiële negatieve gevolgen voor het (on)geboren kind wordt toch geadviseerd helemaal geen alcohol te drinken vóór, tijdens en na de zwangerschap.

In de praktijk blijkt deze onduidelijkheid een mogelijke reden voor vrouwen om wel alcohol te drinken tijdens de zwangerschap. Een veelgenoemde reden om tijdens de zwangerschap alcohol te drinken is dat vermoed wordt dat ‘een paar slokjes niet uitmaken’. De opvatting dat kleine hoeveelheden alcohol niet schadelijk zijn, leeft bij bijna een kwart van de respondenten [6].

Over het algemeen zijn Nederlandse vrouwen goed op de hoogte van het feit dat alcohol tijdens de zwangerschap schadelijke effecten kan hebben en een zwangere vrouw beter helemaal geen alcohol kan drinken. Er is echter een groep vrouwen (15%-25%) die zelf aangeeft niet over voldoende kennis omtrent de schadelijke gevolgen van alcohol tijdens de zwangerschap te beschikken [6]. Onderzoek naar determinanten van alcoholgebruik vond ook dat kennis over FAS/FASD  en alcoholgebruik tijdens de zwangerschap onder zwangere vrouwen beperkt kan zijn [7]. Toch is het waarschijnlijk dat een gebrek aan kennis geen directe reden is voor vrouwen om te blijven drinken vóór en tijdens de zwangerschap [7].

Gezondheidsvaardigheden

Ten slotte kan worden stilgestaan bij de gezondheidsvaardigheden van zwangere vrouwen. Ongeveer 30% van de volwassenen in Nederland heeft beperkte gezondheidsvaardigheden. Deze groep heeft meer moeite met het verkrijgen, begrijpen en toepassen van informatie over gezondheid.

Uit de praktijk blijkt dat het bespreken van alcoholgebruik vóór, tijdens en na de zwangerschap een beladen onderwerp kan zijn. Ook is de beschikbare informatie over de mogelijke risico’s niet sluitend en soms tegenstrijdig, zoals eerder al genoemd is. Dit maakt dat alcoholgebruik rondom de zwangerschap een extra lastig onderwerp kan zijn voor deze groep. Het is daarom goed om, juist bij het bespreken van alcoholgebruik rondom de zwangerschap, rekening te houden met de gezondheidsvaardigheden van de zwangere vrouw en de partner.


Referenties

  1. Roozen, S., Peters, G. J. Y., Kok, G., Townend, D., Nijhuis, J., Koek, G., & Curfs, L. (2018). Systematic literature review on which maternal alcohol behaviours are related to fetal alcohol spectrum disorders (FASD). BMJ open, 8(12), e022578.
  2. Charness, ME, Riley, EP, and Sowell, ER (2016), “Drinking During Pregnancy and the Developing Brain: Is Any Amount Safe?,” Trends Cogn. Sci., vol. 20, no. 2, pp. 80–82.
  3. Scheffers-van Schayck, T., den Hollander, W., van Belzen, E., Monshouwer, K. & Tuithof, M. (2019). Monitor middelengebruik en zwangerschap 2018. Utrecht: Trimbos Instituut
  4. Tuithof, M, Siauw, R, van Dorsselaer, S, & Monshouwer, K. (2017). Factsheet Monitor zwangerschap en middelengebruik. Utrecht: Trimbos Instituut.
  5. Centraal Bureau voor de Statistiek (2018) Leefstijl en preventie; geslacht, leeftijd, persoonskenmerken. Geraadpleegd via: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83385NED/table?dl=34E2E
  6. Faun, H., van der Velden, M., van der Kemp, S. & Driessen, T. (2017). Alcohol en de kinderwens. Over alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. Zoetermeer: Panteia.
  7. Roozen, S., Peters, G. J., Kok, G., & Curfs, L. (2018). Identifying psychosocial determinants related to alcohol consumption during pregnancy: a systematic literature review.