Welke rol speelt alcohol bij het ontstaan van hart- en vaatziekten?

Dit item maakt deel uit van dossier: Alcohol en lichamelijke gezondheid
Ga direct naar achtergrondinformatie


Welke effecten heeft het drinken van alcohol op het hart- en vaatstelsel en wat zijn de risico’s op het ontstaan van hart- en vaatziekten? Maakt het hierbij uit hoeveel en hoe vaak iemand drinkt (drinkpatroon)? Er is nog veel discussie over de mogelijk beschermende werking van een matige hoeveelheid alcohol. Welke argumenten spelen hier mee en wat betekent dit voor het drinkadvies?

Effecten op het hart- en vaatstelsel

Hart- en vaatziekten worden ook wel cardiovasculaire aandoeningen genoemd. De bekendste hart- en vaatziekten zijn beroerte, hartinfarct, hartritmestoornissen en hartfalen.

De relatie tussen alcoholgebruik en hart- en vaatziekten is complex. Wetenschappelijk is hier nog de nodige discussie over [1, 2, 3]. Wetenschappers zijn het er in ieder geval over eens dat zwaar alcoholgebruik het risico op een aantal hart- en vaatziekten verhoogt. Lichte tot matige alcoholconsumptie lijkt een beschermend effect te hebben op bepaalde hart- en vaatziekten, maar hierover zijn wetenschappers het niet altijd eens [1,3,4].

Effecten op de bloeddruk 

  • Alcohol zorgt voor een tijdelijke verhoging van de bloeddruk. Een hoge bloeddruk is een belangrijke risicofactor voor het ontstaan van hart- en vaatziekten. Bij mannen zorgt elk glas alcohol voor een hoger risico op een hoge bloeddruk, bij vrouwen neemt dit risico toe vanaf drie glazen [5].
  • Tijdens het drinken stijgt de bloeddruk, maar bij de afbraak van alcohol kan de bloeddruk weer dalen, zelfs tot onder het normale niveau. Deze grote schommelingen in de bloeddruk kunnen bijdragen aan het ontstaan van een hart- of herseninfarct [6].
  • Op de langere termijn kan alcohol ook een blijvende hoge bloeddruk veroorzaken (hypertensie). Dit kan op den duur leiden tot hartfalen. 

Effecten op het hart 

  • Alcohol kan een verhoging van adrenaline in het bloed geven, wat kan bijdragen aan het ontstaan van hartritmestoornissen.
  • Alcohol heeft een negatief effect op de hartspier. Het vermindert namelijk de elektrische geleiding in het hart, waardoor de hartspier minder efficiënt kan samentrekken. Daarnaast heeft alcohol een giftige werking op hartspiercellen en eiwitten die van belang zijn voor de pompfunctie van het hart. Overmatig alcoholgebruik kan zodoende op de lange termijn leiden tot een ernstig verzwakte hartspier (cardiomyopathie). Dit kan uiteindelijk leiden tot hartfalen [6].
  • Overmatig alcoholgebruik kan leiden tot het ontstaan van een tekort aan bepaalde vitaminen en zouten door slechte voedingsgewoonten. Ook dit kan bijdragen aan het ontstaan van hartritmestoornissen [7].

Risico bij zwaar drinken en binge drinken

Mensen die zwaar drinken lopen een groter risico op hartritmestoornissen, verhoogde bloeddruk, hartfalen, plotselinge hartdood en cerebrovasculaire aandoeningen (een herseninfarct of een beroerte) [3].

Vooral binge drinken is schadelijk. Binge drinken betekent voor een vrouw vier of meer glazen alcohol en voor een man vijf of meer glazen alcohol op één gelegenheid. De Gezondheidsraad concludeert dat het risico op coronaire hartziekten bij het drinkpatroon binge drinken 45% hoger is dan bij een meer gelijkmatig verspreid alcoholgebruik [8].

Verklaring verhoogd risico binge drinken
Het verhoogde risico op hart- en vaatziekten door binge drinken kan op een aantal manieren worden verklaard.

  • Binge drinken heeft een acuut effect op de bloeddruk en dit is één van de grootste risicofactoren voor het krijgen van een hartaanval of beroerte [5].
  • Tijdens het drinken stijgt de bloeddruk, maar gedurende de afbraak kan de bloeddruk weer dalen, zelfs tot onder het normale niveau. Deze grote schommelingen in de bloeddruk kunnen bijdragen aan het ontstaan van een hart- en herseninfarct.
  • Binge drinken zorgt voor het verzwakken van de hartspier, een vorm van cardiomyopathie, waardoor deze minder goed kan pompen. Dat kan uiteindelijk leiden tot hartfalen [5].

Beschermende effecten discutabel

De mate waarin alcohol gezondheidsbeschermende effecten zou hebben is onder wetenschappers nog altijd een punt van discussie. Niet-drinkers lijken een hoger risico te lopen op bepaalde hart- en vaatziekten dan lichte tot matige drinkers [1,3]. Zo concludeert de Gezondheidsraad dat het risico op hartfalen ongeveer 20% lager is bij mensen die 0,2 tot 2,8 glazen alcohol per dag drinken in vergelijking met mensen die niet drinken. Een vergelijkbaar effect wordt gezien bij coronaire hartziekten. Dit wordt de J-curve genoemd (Figuur 2) [8].

Figuur 2 - J-curve: De linkerkant van de pijl staat voor de geheelonthouders; de ‘bodem’ van de pijl voor de licht tot matige drinkers; het vervolg van de pijl: hoe verder naar rechts, hoe hoger de alcoholconsumptie (en hoe hoger het risico op hart- en vaatziekten)

J-curve
In bovenstaande J-curve lijken geheelonthouders (begin van de pijl aan de linkerkant) een groter risico te hebben op het krijgen van hart- en vaatziekten dan lichte tot matige drinkers (dieptepunt van de pijl in het groen). Maar deze J-curve staat ter discussie, omdat de onderzoeksresultaten mogelijk vertekend worden door de gebruikte onderzoeksmethoden. Zo wordt er volgens critici onvoldoende rekening gehouden met ‘confounders’ (verstorende variabelen) die een deel van het effect kunnen verklaren [3]. Zo maken veel studies geen onderscheid tussen ‘lifetime abstainers’ (mensen die nog nooit alcohol hebben gedronken) en mensen die om gezondheidsredenen gestopt zijn met drinken (zoals ex-verslaafden en mensen met aandoeningen die op doktersadvies geen alcohol meer drinken). Bij deze laatste groep kunnen ook andere gezondheidsproblemen een rol spelen bij het krijgen van een hart- of vaatziekte. Doordat in de groep niet-drinkers dus ook mensen zitten die vanwege een ernstige ziekte niet drinken, wordt voorgesteld om mensen die licht tot matig drinken te vergelijken met gelegenheidsdrinkers [10].

Daarnaast wordt er in veel studies onvoldoende gecontroleerd wat de invloed is van andere leefstijlfactoren, zoals roken en bewegen. De voordelen voor matige drinkers blijken te verdwijnen als zij worden vergeleken met een controlegroep met eenzelfde leefstijlprofiel [3, 10].

Ook matig alcoholgebruik schadelijk
Recent grootschalig onderzoek laat zien dat matig alcoholgebruik ook schadelijk is [4]. De onderzoekers keken naar de effecten van ongezonde leefstijl, genetica en alcohol op het ontstaan van hart- en vaatziekten. Wanneer er niet werd gecorrigeerd voor deze factoren ontstond de bekende J-curve. Maar wanneer deze factoren wel werden meegenomen, zagen de onderzoekers dat ook een matige hoeveelheid alcohol schadelijk is en een verhoogd risico geeft op hart- en vaatziekten.

Risico op schade altijd hoger
Het dubieuze beschermende effect op hart- en vaatziekten mag volgens onderzoekers nooit leiden tot het advies om alcohol te gaan drinken voor de gezondheid. Het risico op andere schadelijke effecten van alcoholgebruik, zoals kanker, is namelijk hoger dan een eventuele bescherming tegen hart- en vaatziekten [1, 8].

Bovendien zijn er andere, betere manieren om het risico op hart- en vaatziekten te verminderen, zoals meer bewegen, gezonder eten of stoppen met roken. Bij een omvangrijke studie waarbij deelnemers twintig jaar gevolgd werden, leverden een gezond gewicht, een gezond voedingspatroon, regelmatige beweging en niet roken een risicovermindering op hart- en vaatziekten op van 84% [11].

Cholesterol en trombose
Het beschermende effect van alcohol op hart- en vaatziekten heeft mogelijk te maken met het effect van alcohol op cholesterol en de klontering van bloedplaatjes. Alcohol leidt tot toename van het zogenaamde goede cholesterol (HDL) en afname van het slechte cholesterol (LDL), waardoor de spiegels van cholesterol in het bloed lager zijn. Alcohol remt zo de klontering van bloedplaatjes aan de vaatwanden en zou daardoor tot minder verstoppingen in de bloedvaten (trombose) leiden. Of het echt zo werkt is nog steeds niet duidelijk. Zo concludeert de Gezondheidsraad bijvoorbeeld dat het bewijs voor het effect van alcohol op afname van LDL niet eenduidig is [8].


Gerelateerde pagina's

Nieuws

Referenties

  1. Bell, S., Daskalopoulou, M., Rapsomaniki, E., George, J., Britton, A., Bobak, M., Casas, J.P., Dale, C.E., Denaxas, S., Shah, A.D. & Hemingway, H. (2017). Association between clinically recorded alcohol consumption and initial presentation of 12 cardiovascular diseases: population based cohort study using linked health records. The BMJ, 356:j909. Pp. 1-11.
  2. Piano, M.R. (2017). Alcohol’s Effects on the Cardiovascular System. Alcohol Research: Current reviews, 38 (2), e1-e24.
  3. Roerecke, M. & Rehm, J. (2014). Alcohol consumption, drinking patterns, and ischemic heart disease: a narrative review of meta-analyses and a systematic review and meta-analysis of the impact of heavy drinking occassions on risk for moderate drinkers. BMC Medicine, 12:182. Pp. 1-11.
  4. Millwood, I.Y. et al. Conventional and genetic evidence on alcohol and vascular disease aetiology: a prospective study of 500 000 men and women in China. The Lancet 2019 April; (18). https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)31772-0.
  5. Roerecke, M., Tobe, S.W. et al. (2018). Sex‐Specific Associations Between Alcohol Consumption and Incidence of Hypertension: A Systematic Review and Meta‐Analysis of Cohort Studies. Journal of the American Heart Association, 2018;7:13.
  6. British Heart Foundation (2017). High blood pressure.
  7. Cardiologie Centra Nederland. Risicofactoren. https://www.cardiologiecentra.nl/risicofactoren. Geraadpleegd op 16 april 2019.
  8. Gezondheidsraad (2015). Alcohol. Achtergronddocument bij Richtlijnen goede voeding 2015. Den Haag: Gezondheidsraad.
  9. O’Neill, D. et al. (2018). Association of longitudinal alcohol consumption trajectories with coronary heart disease: a meta-analysis of six cohort studies using individual participant data. BMC Medicine. 2018;16:24.
  10. Stockwell et al. Do "Moderate" Drinkers Have Reduced Mortality Risk? A Systematic Review and Meta-Analysis of Alcohol Consumption and All-Cause Mortality. J Stud Alcohol Drugs. 2016;77(2):185-98.
  11. Stampfer, M.J., Hu, F.B., Manson, J.E., Rimm, E.B.& Willett, W.C. Primary prevention of coronary heart disease in women through diet and lifestyle. N Engl J Med. 2000;343(1):16.

Laatst gewijzigd: dinsdag 10 november 2020 15:08